Dolzarbligi. Bizning bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan davrimizda, kundalik stressni boshdan kechirgan aksariyat fuqarolarimiz tinchlantiruvchi dori vositalarini qabul qilishadi. Biroq bu borada tabiiy dorivor o’simlik xomashyolaridan olingan dori vositalaridan foydalanish imkoniyatlari ham bor ekanligini barchaga ham ma’lum emas. Masalan, turli xil tinchlantiruvchi fitopreparatlar ham stressni yengishda yordam beradi. Shunday ekan, bu turdagi dori vositalar assortimentini ko’paytirish sohaning dolzarb masalaridan biridir. 

O‘zbekiston hududida o‘sadigan 4500 dan ortiq o‘simliklar ichida 500 ta o‘simlik turlari qadimdan xalq tabobatida turli kasalliklarni davolash va ularni oldini olish maqsadida qo‘llanilib kelinmoqda. Hozirgi vaqtda ularning 100 tasigina zamonaviy tibbiyotda ham keng foydalanilmoqda. O‘simliklar turli xil inson organizmidagi kasalliklarga  qarshi, kamyob mahsulotlarni sintez qilib, ko‘plab biologik faol moddalarni yuzaga keltiradi. “Stress-kontrol” balzamining stressga qarshi ta’siri mavjudligini hamda tinchlantiruvchi ta’sirini taxminiy mexanizmi qanday ekanligini bilish va to‘liq amaliy natijalarga erishish uchun immobilizatsiya stressi paytida biokimyoviy qon parametrlarining o‘zgarishi bo`yicha va preparatning kalamushlarning umumiy motor faolligiga va muvozanatiga ta’sirini baholash orqali  farmakologik  taqiqotlar o‘tkazildi.

Ma’lumki, dorivor yig‘malar (Species) uy sharoitida ishlatishga qulay dori turlariga kiradi. Ular ma’lum kasallikni davolashga mo‘ljallangan bir nеchta dorivor o‘simlik mahsulotlarning maydalangan qismlarining aralashmasida iborat bo’ladi. O‘simlik preparatlarining ta’siri ularning tarkibiga kirgan birikmalar majmuasining ta’siri bilan bog'liq. Jumladan, flavonoid saqlovchi o’simlik va ularning mahsulotlari vitamin P ta’siriga ega, yurak qon-tomirlarining funksional buzilishida, gipеrtoniya kasalligida, tinchlantiruvchi, o‘t (safro) va siydik haydovchi, ichak yarasini davolovchi, qon to‘xtatuvchi sifatida ishlatiladi. Ushbu izlanishda yangi tarkibli o‘t haydovchi yig‘mani flavonoid tarkibini YuSSX usulida o‘rganish natijalari keltirilgan. Izlanishlar natijasi kversetin (1,181%) va uning glikozidi rutin (0,134%) aniqlangan.

O‘zbekiston Respublikasida o‘sadigan dorivor o‘simliklar xom ashyosidan samarali foydalangan holda, yuqori terapevtik ta`sirga ega dori preparatlarini tayyorlash, sifatini baxolash farmatsevtik texnologiyaning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi.

Dorivor limono‘t (Melissa officinalis L.) uzoq yillar davomida dunyoning koʻplab mamlakatlarining xalq va ilmiy tabobatida muvaffaqiyatli qo‘llanilib kelmoqda. Limono‘t o‘simligining o'ziga xosligi shundaki, bu o'simlik sedativ, immunomodulyator, viruslarga qarshi, antigistamin, antioksidant, yallig'lanishga qarshi, mikroblarga qarshi va boshqa xossalarni o‘zida jamlagan yengil kunduzgi fitotrankvilizator xususiyatlarga ega. Shu munosabat bilan, bizni oldimizga qo’yilgan vazifalardan biri limono‘t o'simligi quruq extraktidan tinchlantiruvchi xossaga ega bo’lgan tabletka dori shaklini ishlab chiqishdir. Dorivor limono‘t quruq ekastraktining nam tortish xossasini o’rganish, tabletka tarkibiga qo’shiladigan yordamchi moddalarni tanlashda umumiy xulosaga kelish imkonini beradi.

Aster amellus L. o‘simligi tarkibida flavonoidlar, fenol kislotalar, saponinlar, taninlar, askorbin kislotasi va efir moylari mavjud. Ushbu biologik faol moddalar Aster amellusga yallig‘lanishga qarshi, antibakterial, tinchlantiruvchi va immunitetni oshiruvchi xususiyat beradi. O‘simlik xalq tabobati, farmatsevtika va kosmetologiyada qo‘llaniladi. Shuningdek, u ekologik barqarorlikni ta’minlashda, changlatuvchi hasharotlarni jalb qilishda va tuproqni mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Inson faoliyati va iqlim o‘zgarishi tufayli Aster amellus populyatsiyalarini saqlash dolzarb ekologik vazifadir.   

Hozirda og’iz bo’shlig’i kasalliklaridan milklarni qonashi  aholi o’rtasida ko’plab uchraydigan klinik sindromlardandir.Og’iz bo’shlig’ida sodir bo’layotgan har qanday  klinik sindromlar bevosita asab sistemasiga ta’sir qiladi va nerv tolalarining sezuvchanligini yanada oshiradi. Hozirgi kunda stomatologiya sohasi yanada rivojlanib, taraqqiy etmoqda. O’rganilgan adabiyotlarda keltirilgan ma’lumotlarga ko’ra o’simliklar tarkibidagi biofaol moddalardan flavonoidlar, vitamin K, oshlovchi moddalarni og’iz bo’shlig’i  kasalliklarini davolashda ishlatilishi  ma’lum  bo’ladi. Jumladan, Bo’ymadoron va Eman 70% li etil spirtida ekstrakti ajratib olindi. Bo’ymadoron va Eman po’stlog’i ekrstrakti stomatologiya amaliyotida tish olinganda qon to’xtatuvchi va burishtiruvchi sifatida foydalanishga tavsiya etiladi. Po’stloq  tarkibi o’rganib chiqildi. Yana shuni ta’kidlash joizki,ekstrakt tarkibidagi biofaol moddalar milklarga infeksiya tushishdan,tinchlantiruvchi va mahalliy og’riq qoldirish xususiyatiga ega ekanligi o’rganildi.  Mahalliy yaratilgan o’simliklar ekstrakti  tarkibidagi biofol moddalar mukammal o’rganilib,  stomatologiya amaliyotida qo’llashga tavsiya etilsa, farmatsevtika sohasining yuksalishiga hissa qo’shadi.

Ushbu maqolada arslonquyruq turkumi ayrim turlarining shifobaxshlik xususiyatlari bo‘yicha ma‘lumotlar keltirildi. Google scholar, researchgate, scopus, science direct, elibrary.ru bazalaridagi ilmiy nashrlardan maqolalar ko‘rib chiqildi. Arslonquyryq turkumi turlaridan oddiy, turkiston, sibir, yapon va beshbo‘lakli arslonquyruqning barchasi tinchlantiruvchi, yurak-qon tomir kasalliklarida davolovchi vosita sifatida ishlatiladi

Efir moylari – bu o’simliklardan distillatsiya ya’ni suyuqlik aralashmalarini ularning qaynashi haroratidagi farqiga asoslanib ajratish usuli hisoblanadi. Presslash yoki eritmalar yordamida ajratib olinadigan, uchuvchan hidli va biologik faol moddalardir. Ular qadimdan xalq tabobatida va hozirgi kunda ham zamonaviy farmasevtikada ham keng qo’llanilib kelinmoqda. Tibbiyotda efir moylari asosan antiseptik, yallig’lanishga qarshi, tinchlantiruvchi, analgetik va immunitetni rag’batlantiruvchi xossalar uchun ishlatiladi. Bu maqolada asosan, efir moylarining o’simlik manbalari, ularning kimyoviy tarkibi va farmodinamika xususiyatlari tahlil qilinadi. Efir moylari inhalatsiya, teriga surish, orali qabul qilish orqali organizmga kiradi. Ular odatda tez so’riladi, qarshi metabolizatsiyalanadi va ko’pincha nafas bilan yoki siydik orqali chiqarib yuboriladi.  

Respublikamizda uchramaydigan, endilikda tabiatimizga moslashtirilayotgan yoki Yer sharining boshqa floristik oblastlaridan introduksiya qilinayotgan va iqlimlashtirilayotgan dorivor o‘simliklarni o‘rganish sohasida ham olimlar ko‘pgina ishlar qildilar va bu izlanishlar davom ettirilmoqda. Ma’lumki, dunyo miqyosida farmatsevtika korxonalarida ishlab chiqarilayotgan dori vositalarining taxminan 1/3 qismi dorivor o‘simliklar xom-ashyosidan tayyorlanmoqda.Valeriana Osiyoning tog‘li mintaqalarida tarqalgan. O‘rta Osiyoda 12 tur, Respublikamizda esa 3 turi uchraydi. Tabobatda turkumning, asosan, dorivor valeriana – Valeriana officinalis turi ishlatiladi, mazkur tur maxsus xo‘jaliklarda ekib o‘stiriladi. Dori vositalari tayyorlash uchun valeriananing ildizi va ildizpoyasi ishlatiladi. Valeriana officinalis preparatlari (ildizidan kukun, tabletka, damlama, qaynatma, ekstrakt) asab tizimini tinchlantiruvchi, yurak faoliyati ishini tartibga solishda, qon tomirlarini kengaytirishda, qon aylanishini normallashtirishda foydalaniladi. Valeriana turkumi turlari tabiatda tarqoq holda uchragani bois tabiiy zahiralari farmatsevtika sanoati hamda aholi talabini qondira olmaydi.

Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) oilasi gullaydigan ikki pallali o‘simliklarning eng yirik oilalaridan biri bo‘lib, 7000 dan ortiq turi va 230 dan ortiq jinsi mavjud. Ushbu o‘simliklar butun dunyoda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘pchiligi dorivor xususiyatlarga ega. Lamiaceae vakillari tarkibida efir moylari, flavonoidlar, alkaloidlar va boshqa biologik faol moddalar mavjud bo‘lib, ular antiseptik, yallig‘lanishga qarshi, immunitetni mustahkamlovchi va tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada qoqio‘tdoshlarning dorivorlik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi va tibbiyotda qo‘llanilishi ilmiy manbalarga asoslangan holda yoritiladi.