Ushbu maqola kognitiv tilshunoslik va uning asosiy tushunchalari, jumladan, “olamning lisoniy manzarasi” haqida batafsil ma’lumot beradi. Kognitiv tilshunoslikning paydo bo‘lishi, rivoji va til bilan insonning bilish jarayonlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik o‘rganiladi. Shuningdek, maqolada individual va milliy lisoniy manzara tushunchalari, ularning o‘zaro munosabatlari va badiiy asarlardagi ifodasi tahlil qilinadi. Milliy madaniyat va tafakkur farqlarining tilga ta’siri haqida misollar orqali tushuntiriladi. Kognitiv poetika va uning adabiyotshunoslik va tilshunoslik bilan kesishgan nuqtalari ham izohlanadi. Mualliflar tomonidan kognitiv yondashuv yordamida ijodkorlarning individual tafakkuri va lisoniy vositalar orqali dunyoqarashini aks ettirishning ahamiyati ko‘rsatiladi.

Zamonaviy tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri bu –konseptdir. Bu termin kognitiv tilshunoslik va lingvokulturologiyaning muhim kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada konsept mavzusining ushbu ikki soha o’rganilishi tadqiqqa tortiladi. Konsept atamasi kognitiv tilshunoslik va lingvomadaniyat uchun ham umumit atama bo’lsada, ikkala fan uchun ham ikki xil tushunchani anglatadi.

Zamonaviy tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri bu –konseptdir. Bu termin kognitiv tilshunoslik va lingvokulturologiyaning muhim kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada konsept mavzusining ushbu ikki soha o’rganilishi tadqiqqa tortiladi. Konsept atamasi kognitiv tilshunoslik va lingvomadaniyat uchun ham umumit atama bo’lsada, ikkala fan uchun ham ikki xil tushunchani anglatadi.

Zamonaviy tilshunoslik fanining dolzarb mavzularidan biri bu-konsept hamda uni anglash masalasi hisoblanadi. Ushbu atama kognitiv tilshunoslikning muhim kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Mazkur ilmiy maqolada konsept mavzusiga yuqori darajada e’tibor berilgan. Konsept atamasi kognitiv tilshunoslik va lingvomadaniyat uchun ham umumiy atama bo‘lsada, ikkala fan uchun ham ikki xil tushunchani anglatadi.

Ushbu maqolada assotsiativ tilshunoslik nazariyalarining asosiy tushunchalari, rivojlanish tarixi va metodologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Nazariyaning til birliklari va ularning psixologik assotsiativ jarayonlar orqali shakllanishi tushuntiriladi. Shuningdek, assotsiativ tilshunoslikning kamchiliklari va zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni muhokama qilinadi. Maqola tilshunoslik tarixida assotsiativ yondashuvlarning ilmiy ahamiyatini yoritadi va ularning hozirgi zamon tadqiqotlaridagi integratsiyasi haqida fikrlar beradi.

Maqolada badiiy matnni tahlil qilishda kognitiv yondashish, kognitiv poetikaning kognitiv tilshunoslik bilan aloqasi bo‘yicha kognitiv poetikani o‘rganish yo‘nalishlaridan biri sifatida tushunish ko‘rsatilgan, bu kognitiv fanning tamoyillari, usullari va mexanizmlarini poetika tavsifi bilan bog‘lash imkonini beradi.

Mazkur maqolada zamonaviy tilshunoslikda shakllanayotgan asosiy ilmiy yo‘nalishlar, ularning predmeti, metodologiyasi va tadqiqot ob’ektlari tahlil qilinadi. Shuningdek, tilshunoslikda interdiscipliner (fanlararo) yondashuvning kuchaygani va tilni ijtimoiy, madaniy, kognitiv hamda gender aspektlarda o‘rganish tendensiyalari ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari son jihatidan ko‘p bo‘lib, maqolada kognitiv tilshunoslik, gender tilshunoslik, neyrolingvistika, korpus lingvistika haqida fikr yuritilgan.

Strukturaviy tilshunoslikda an'anaviy tarzda o'rganiladigan tildagi "bo'shliqlar" tushunchasi kognitiv tilshunoslik nuqtai nazaridan yana qiziqish uyg'otdi. Til ichidagi ma'lum lisoniy shakllar yoki iboralarning yo'qligi yoki to'liq emasligi sifatida tushuniladigan bo'shliq nazariyasi ma'no nafaqat mavjud bo'lgan narsa orqali, balki etishmayotgan narsa orqali ham qanday tuzilganligini ochib beradi. Ushbu maqola tildagi bo'shliqlar asosidagi kognitiv mexanizmlarni va ma'ruzachilar ushbu bo'shliqlarni to'ldirish uchun kontseptualizatsiya, sxematiklashtirish va xulosa chiqarish kabi aqliy jarayonlardan qanday foydalanishini o'rganadi.

Bugungi kunda zamonaviy tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri bu-konsept tushunchasidir. Bu atama kognitiv tilshunoslikning muhim kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada konsept mavzusiga asosiy urg‘u berilgan. Konsept atamasi kognitiv tilshunoslik va lingvomadaniyat uchun ham umumiy atama bo’lsada, ikkala fan uchun ham ikki xil tushunchani anglatadi.

Kognitiv tilshunoslikning fanlararo filiali hisoblanadi. Tilshunoslikdan bilim va
tadqiqotlarni birlashtirib kognitiv psixologiya, neyropsixologiya va tilshunoslik. Kognitiv
tilshunoslikning modellari va nazariy hisoblari psixologik jihatdan haqiqiy hisoblanadi va
kognitiv tilshunoslikdagi tadqiqotlar umuman idrokni tushunishga yordam beradi va inson
ongiga olib boradigan yo'l sifatida qaraladi.

Maqolada kognitiv poetikaning kognitiv tilshunoslik bilan aloqasi bo‘yicha
kognitiv poetikani o‘rganish yo‘nalishlaridan biri sifatida tushunish ko‘rsatilgan, bu kognitiv
fanning tamoyillari, usullari va mexanizmlarini poetika tavsifi bilan bog‘lash imkonini beradi.

Ma’lumki, hozirgi kunda dunyo tilshunosligida anrtoposentrik paradigma yo‘nalishlarida olib borilayotgan tadqiqotlar an’anaviy tus olmoqda. Jumladan, o‘zbek tilshunosligida ham mazkur tilshunoslikning turli yo‘nalishlarida, sistem tilshunoslik birliklarini antroposentrik paradigma sohalarida, jumladan lingvokognitiv aspektda o‘rganish amaliyoti mavjud. Turli uslublarga mansub bo‘lgan matnlar ustida sotsiopragmatik, lingvokulturologik, psixolingvistik, kognitologik o‘rganishlar va tajribalar olib borilmoqda. So‘nggi paytlarda nisbatan ko‘p murojaat qilinayotgan kognitiv tilshunoslik borasida tadqiqot olib borish asnosida soha va uning yo‘nalishlari, o‘rganish obyekti, terminlar tizimini o‘rganishga ehtiyoj seziladi. Chunki ushbu soha, nafaqat o‘zbek tilshunosligi, balki dunyo tilshunosligi uchun ham nisbatan yangi bo‘lgan yo‘nalish va nazariy asoslarini talqin qilishda bir necha qarashlar mavjudki, o‘zbek tilshunosligiga va o‘zbek tiliga tatbiq qilishda o‘ziga xos yondashuvni talab qiladi.

This article explores the multifaceted nature of metaphor through various theoretical perspectives, including cognitive, pragmatic, conflict, anomaly, and interaction theories. It highlights the evolution of metaphor from a mere figure of speech to a complex figure of thought, emphasizing its role in shaping meaning and understanding in language. The article discusses the contributions of different theorists, such as Max Black, and examines how metaphors can reflect semantic category errors and cognitive processes. By investigating the interplay between language, thought, and social context, the article reveals the intricate mechanisms of metaphorical transfer and its significance in communication. Additionally, it notes the challenges and questions that arise as researchers strive to decode the complexities of metaphor, indicating a continued need for interdisciplinary study in linguistics, psychology, and sociology. Overall, the article provides a comprehensive overview of the current state of metaphor research and its implications for understanding human cognition and language use.

Ushbu maqolada magistratura bosqichida kognitiv lingvistikani o‘qitishning maqsadlari, yondashuvlari va amaliy tajribalari tahlil qilinadi. Kognitiv lingvistikaning nazariy asoslari, o‘qitish metodlari va innovatsion texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Maqola ta’lim jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llarini ham o‘z ichiga oladi. Tadqiqot natijalari magistrantlarning bilim va ko‘nikmalarini chuqurlashtirishga qaratilgan samarali ta’lim tizimini shakllantirishga yordam beradi.

Ushbu maqolada adabiy matnlarni o‘rganishda semantik va stilistik yondashuvlarni uyg‘unlashtiruvchi tadqiqot strategiyasi sifatida lingvopoetik tahlilning metodologik asoslari o‘rganiladi. Strukturaviy tilshunoslik, formalistik poetika va kognitiv stilistikaning yutuqlariga asoslangan holda, ushbu tadqiqot leksik tanlov, sintaktik tashkilot va madaniy kodlarning o‘zaro ta’siri orqali ma’no va estetik ta’sir qanday shakllanishini tushuntiradi. Zamonaviy va klassik nasrga oid korpusga asoslangan mikro-tahlil shuni ko‘rsatadiki, semantik zichlik va stilistik ajratish o‘quvchida ma’lum emotsional va kontseptual reaktsiyalarni yuzaga keltiruvchi interpretativ ramkalarni birgalikda shakllantiradi. Tadqiqot natijalari lingvopoetika an’anaviy matn bilan ishlash usulini empirik tilshunoslik izlanishlari bilan uyg‘unlashtirishi mumkinligini, shu orqali badiiy noziklikni saqlagan holda metodologik ochiqlikka ega muvozanatli yondashuvni taqdim etishini ko‘rsatadi.

Inson o’zida mujassam bo’lgan madaniyati bilan birgalikda, konsept orqali boshqa xalqlarning, millatlarning madaniyatiga, mental dunyosiga murojaat qiladi va o’rganadi. Kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya, adabiyotshunoslik kabi fanlarida konseptning izohi turlicha bo’ladi. O‘tgan asrning 80-yillariga qadar konsept va tushuncha so‘zlari bir-biriga sinonim sifatida ishlatilgan, ammo bugungi kunga kelib konsept tushuncha terminiga nisbatan kengaygan holda ishlatilishini ko‘rishimiz mumkin.

Neyrolingvistika, til va miya oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirlarni oʻrganadigan fan sohasidir. Ushbu maqolada, neyrolingvistikaning asosiy nazariyalariga va modellariga e'tibor qaratilib, ularning tilshunoslik sohasidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Neyrolingvistika tilning miya jarayonlariga qanday bog'liqligini, til oʻrganish va ishlatish jarayonlarini tushuntiradi. Asosiy ilmiy yondashuvlar, kognitiv jarayonlar va miya yarimsharalarining tilga ta'siri, shuningdek, neyrobiologik asoslar tahlil qilinadi. Mazkur maqolada tarixiy tadqiqotlardan to zamonaviy modellar va nazariyalargacha boʻlgan rivojlanish jarayoni muhokama qilinadi, shu bilan birga, til va miya oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirni tushuntirishga qaratilgan muhim tadqiqotlar va nazariyalar taqdim etiladi.

Ushbu maqolada O‘zbek tilida nutqiy aktlar nazariyasining shakllanishi, rivojlanishi va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Zamonaviy kommunikatsion ehtiyojlar asosida nutqiy aktlar nazariyasining konseptual asoslarini takomillashtirish zarurati asoslab beriladi. Maqolada madaniyatlararo pragmatika, kognitiv tilshunoslik va kommunikativ kompetensiya kabi yondashuvlar asosida O‘zbek tilida nutqiy aktlarni o‘rganishning yangi metodologik usullari taklif etiladi. Raqamli kommunikatsiya va sun’iy intellekt kontekstida nutqiy aktlar nazariyasining amaliy qo‘llanilishi ham ko‘rib chiqiladi

Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi so‘z turkumlari tasnifining kategoriyaviy-grammatik asoslarini kognitiv va tipologik yondashuvlar nuqtai nazaridan o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot davomida ikki tilning morfologik tuzilmalari, sintaktik imkoniyatlari va semantik-pragmatik xususiyatlari asosida so‘z turkumlarining shakllanishi, o‘zgaruvchanligi va kontekstual moslashuv darajasi qiyosiy tahlil qilinadi. Ingliz tilining analitik-flektiv tabiati va o‘zbek tilining aglutinativ xususiyatlari asosida har bir tilga xos bo‘lgan kategoriya modeli ochib beriladi. Ayniqsa, konversiya, funksional siljish, affiksal differensiyatsiya va paradigma barqarorligi kabi lingvistik hodisalar orqali so‘z turkumlari tizimidagi umumiylik va tafovutlar chuqur yoritiladi. Tadqiqot natijalari tilshunoslikdagi universal va tipologik kategoriya tushunchasini kengaytirishga xizmat qiladi. Natijalar ingliz va o‘zbek tillarini o‘rganishda, shuningdek, kontrastiv tilshunoslik tadqiqotlarida muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.

Maqolada “Ona” leksik birligining kognitiv tahlili tadqiq qilindi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ona so‘zining ifodalaydigan ma’nosi hamda jamiyat tafakkurida mazkur birlik bilan bog‘liq semalar va ularning paydo bo‘lishiga asos bo‘lgan bilimlar haqida fikr bildiriladi.

So‘z yasalishi tilshunoslikning (leksikologiya, grammatika kabi) mustaqil sohalaridan biri bo‘lib, u yangi so‘z yasalishi, so‘z yasash usullari va, umuman, so‘z yasalishi bilan bog‘liq bo‘lgan hodisalarni o‘rganadi. So‘z yasalishi termini ikki xil hodisaga nisbatan qo‘llanadi: 1) umuman, so‘z yasalishi, so‘z hosil qilinishi hodisasini; 2) tilshunoslikning so‘z yasalishi bilan bog‘liq hodisalarni o‘rganuvchi bo‘limni bildiradi. So‘z yasash, qanday usul bilan bo‘lsa-da, yangi so‘z hosil qilish demakdir: ish + chi - ishchi, hozir + javob - hozirjavob, besh yil + lik - besh yillik kabi.

XX asrning ikkinchi yarmida tilshunoslikka antroposentrik yondashuv asosida kognitiv tilshunoslik vujudga keldi shu bilan birga matn ortidagi muallif mushohasining kognitiv talqiniga oid ilmiy izlanishlar ko’zga tashlandi. Dissertatsiyamizning maqsadidan kelib chiqib muallif mushohadasi termini kiritildi va bu bizga ushbu hodisani yanada kengroq ya’ni adabiy tushuncha hisoblangan muallif chekinishini “muallif mushohadasi” termini ostida tilshunoslikning badiiy diskurs nuqtai nazaridan semantik-stilistik, struktur va kognitiv aspektida ko'rib chiqishga imkon beradi.

Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi so‘z turkumlari tasnifining kategoriyaviy-grammatik asoslarini kognitiv va tipologik yondashuvlar nuqtai nazaridan o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot davomida ikki tilning morfologik tuzilmalari, sintaktik imkoniyatlari va semantik-pragmatik xususiyatlari asosida so‘z turkumlarining shakllanishi, o‘zgaruvchanligi va kontekstual moslashuv darajasi qiyosiy tahlil qilinadi. Ingliz tilining analitik-flektiv tabiati va o‘zbek tilining aglutinativ xususiyatlari asosida har bir tilga xos bo‘lgan kategoriya modeli ochib beriladi. Ayniqsa, konversiya, funksional siljish, affiksal differensiyatsiya va paradigma barqarorligi kabi lingvistik hodisalar orqali so‘z turkumlari tizimidagi umumiylik va tafovutlar chuqur yoritiladi. Tadqiqot natijalari tilshunoslikdagi universal va tipologik kategoriya tushunchasini kengaytirishga xizmat qiladi. Natijalar ingliz va o‘zbek tillarini o‘rganishda, shuningdek, kontrastiv tilshunoslik tadqiqotlarida muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.

Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslik masalalaridan hisoblangan kognitiv tilshunoslik, olamning til tasviri, uning o‘ziga xos xususiyatlari, til yordamida olamni konsepsiyalashtirish,tafakkur birligi va lisoniy ma’no umumlashmasi ko‘rib chiqilgan.

Ushbu maqola zamonaviy tilshunoslar, psixologlar va adabiyotshunoslar tomonidan "so'z" konseptini o'rganish va sharhlash muammolariga bag'ishlangan. Amalga oshirilgan tahlillar va berilgan xulosalar, fikrlar xilma-xilligiga qaramay, ushbu til birligining butun fan uchun qanchalik muhimligini ko'rsatadi. Shuningdek uni lingvokognitiv va psixolingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi.