Ushbu maqolada Buxorolik  ma’rifatparvar, yozuvchi, rassom, xattot, olim Ahmad Donishning  ma’rifatparvarlik faoliyati manbalar asosida yoritib berilgan. Shuningdek maqolada yirik ulamo Ahmad Donish o’z asarlarida tarix, falsafa, astronomiya masalalarini bayon etganligi,  Buxoro amirining elchisi sifatida faoliyat yuritganligi, islohotchilik g’oyalarini ilgari surganligi to’g’risida ma’lumotlar berilgan.

Ushbu maqolada Buxorolik  ma’rifatparvar, yozuvchi, rassom, xattot, olim Ahmad Donishning ma’rifatparvarlik faoliyati manbalar asosida yoritib berilgan. Shuningdek maqolada yirik ulamo Ahmad Donish o’z asarlarida tarix, falsafa, astronomiya masalalarini bayon etganligi,  Buxoro amirining elchisi sifatida faoliyat yuritganligi, islohotchilik g’oyalarini ilgari surganligi to’g’risida ma’lumotlar berilgan.

Maqolada sharq ma’rifatparvar olimi Abdulla Avloniyning pedagogik faoliyati, uning "Turkiy guliston yohud axloq" asari misolida boshlang’ich ta’lim va ma’naviy-axloqiy meroslari haqida fikr yuritiladi.

Ushbu maqolada XIX asr oxiri XX asr boshidagi o‘zbek milliy madaniyatining mashhur vakillaridan biri ma’rifatparvar shoir, dramaturg, jurnalist, olim, davlat va jamoat arbobi Abdulla Avloniy ma’naviy va ma’rifiy merosining yosh avlod tarbiyasidagi o‘rni masalasi atroflisha tahlil qilingan.

Ushbu maqolada Turkistondagi jadidchilik harakati XIX asrning boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlar, ma‘rifatchilarining Turkiston o‘lkasida ma‘rifatparvarlik g‘oyalari shuningdek,ayollarni savodli qilish borasida olib borilgan islohatlar, gender tenglik masalalari qanday targ‘ib etilganligi yoritib berilgan.

Ushbu maqolada ma’rifatparvar adibimiz Abdulla Avloniyning ijodida ta’lim-tarbiyaga oid qarashlari haqida so‘z yuritilgan.

O‘lkamizda XIX asrning 80-90-yillariga kelib maktabgacha ijtimoiy tarbiya tizimini vujudga keltirish g‘oyalari yetila boshlandi. O‘sha davrda yashab ijod etgan ma’rifatparvar mahalliy ziyolilar ayollarning og‘ir ahvoli va bolalar nazoratsizligini e’tiborga olib, bu masalaning yechimini izlay boshlaydi. Jumladan, 1872 yilda Turkistonda tuzilgan «Jamiyati xayriya» tarkibiga kirgan ziyolilar
vakillari tomonidan miskinlar uylari, tunash joylari, ilk tug‘uruqxonalar bilan bir qatorda, ota-onasi bo‘lmagan bolalar uchun yetimxonalar (dastlabki bolalar uylari) tashkil etildi. Butun Turkiston bo‘yicha 150-200 nafar bolani qamrab olgan ushbu yetimxonalarda ham yasli yoshidagi, ham maktab yoshidagi bolalar tarbiyalangan.

Ushbu maqolada Buxoro jadidchilik maktabi vakillaridan biri Mirzo Siroj Hakim Buxoriyning ijtimoiy-siyosiy hamda falsafiy qarashlari o’rganilgan. Yosh ma’rifatparvar Buxoro amirligidagi o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatlarni tahlil qiladi va o’z tajriba hamda qarashlari orqali o’z takliflarini bayon qilib boradi.

Ushbu maqolada ma’rifatparvar adibimiz Abdulla Avloniyning ijodida ta’lim-tarbiyaga oid qarashlari haqida so‘z yuritilgan.

Mazkur maqolada qomusiy olim Abu Ali ibn Sinoning  hayoti yo’li ilm yo’lida chekkan zahmatlari ,insonlarni fan va madaniyat, bilim va ma’rifat o‘chog‘ini yoqishga, ilm yo‘lida og‘ishmay kamolot hosil qilishga, har bir masalaga ilmiy, aqliy yondashishga, rostgo‘y vijdonli bo‘lishga-xullas, insoniylikning eng yaxshi xislatlarini o‘zida aks ettirib, mujassamlantirishga, inson degan ulug‘ nomni yanada yuqori ko’tarishga chaqirilganligi  tahlil etilgan.

Maqolada jadidchilik harakatining paydo bo‘lish sabablari va harakatning shu davr adabiyotiga chuqur ta’siri masalalari yoritilgan.
Jadidchilikning bosh g‘oyasi, ya’ni xalqni ma’rifatli qilish istagi aks etgan asarlar va ularning qahramonlari haqida mushohada yuritilgan. Bu davr adabiyotida ilmsizlik millat fojiasiga sabab bo‘layotgan muhim sabab sifatida ko‘rsatilib, unga qarshi kurashilgani ochib berilgan.

Mazkur tezisda Ishoqxon Ibrat she’riyatida davr ijtimoiy voqeligi talqiniga xos tamoyillar, ma’naviy-axloqiy qarashlarning xususiyatlari yoritilgan.

XX asr ko‘zga ko‘ringan mashxur shaxsi Abdurashid Ibrohimdir. Abdurashid Ibrohim oʻzining gʻoyalari, diniy-siyosiy faoliyati va sayohatlari bilan turk, tatar tarixidagi ajoyib shaxsiyatdir. Uning Rossiya musulmonlarinining manfaatlaari uchun olib borgan kurashlari alohida hurmatga loyiqdir. Bolaligini butun qiyinchiliklar bilan o‘tkazgan Abdurashid Ibrohim, Madina shahrida tahsilini tamomlagandan keyin musulmon dunyosi muammolari va uning yechimlari haqida juda ko‘p say-harkatlar qildi.   

XX asr boshlarida yashab ijod etgan, ma’rifatparvar iste’dodli so‘z san’atkorlardan biri Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiydir. Ushbu maqolada Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiy va uning hayoti va ijodi oʻrganilgan

XIX asr oxiri XX asr boshlarida Turkistonda juda murakkab ijtimoiy- siyosiy hodisalar bilan uning madaniy hayotida ham tez va shiddatli o’zgarishlar ro’y berdi. Ma’ rifatparvarlarimiz tomonidan yangi usul maktablari ochildi, darslik gazeta, jurnallar yaratildi. Yurtimizga chet el madaniyati kirib keldi rivojlanishimizga bu ham o’z hissasini qo’shdi.

Ushbu maqolada o‘zbek adabiyoti va madaniyatining yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, nafaqat shoir, balki olim, tarjimon va ma’rifatparvar sifatida ham tanilgan Is’hoqxon toʻra Ibratning g'azallaridan biri boʻlmish " Chaman ichra" radifli gʻazalini adabiy-estetik jihatlari tahlil qilinishi orqali shoirning poetik mahorati, badiiy san’atlar qo‘llanilishi va she’riy obrazlar tizimi o‘rganilgan.

Ushbu maqolada sharq xalqlarining buyuk mutafakkirlari, ma’rifatparvar allomalarning falsafiy, axloqiy-estetik qirralari, milliy qadriyatlarimiz, jumladan, o‘z kitoblarida ilgari surilgan mafkuraga oid qirralarni ilmiy jihatdan keng o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, kitobning yosh avlod ma’naviy tarbiyasidagi ahamiyati beqiyosligi va kitobxonlarning kitobga bo‘lgan qiziqishini oshirish yo‘llari ochib berilgan.

Maqolada buyuk ma’rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy “Har bir millatning dunyoda borlig‘ini ko‘rsatadurgan oyinai hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur”  – degan so‘zlariga to‘xtalib o‘tiladi. Yangi O‘zbekistonda muhtaram Prezidentimiz tashabbuslari bilan o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish, ona tilimizning qadr-qimmatini joyiga qo‘yish borasida samarali ishlar amalga oshirilayotganligi ham aytiladi. Prezidentimiz ta’kidlaganidek, biz xalqimizning taqdiri, ertangi kuni haqida o‘ylar ekanmiz, eng avvalo, millatimizning asl fazilatlarini, go‘zal urf-odatlarimiz, betakror san’atimiz va adabiyotimizni, ona tilimizni ko‘z qorachig‘iday saqlashimiz zarur.Aytish mumkinki,  ma’naviyati yuksak,  milliy qadriyatlariga sodiq shaxsni kamol toptirishning  muhim vositasi sifatida lug‘atlar ham tan olinadi.

Ushbu maqolada XIX asr oxiri XX asr boshlarida yashagan ma’rifatparvar bobolarimiz asarlarida yoritilgan  davr tuzumi, ijimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy hayot muammolari haqidagi qarashlari va bu muammolarga munosabati yoritilgan.  

Ushbu maqolada Abdulla Avloniy yaratgan darsliklar va o‘qish kitoblari to‘g‘risida so‘z boradi. U yaratgan asar va darsliklar savod chiqarishda bilim va tushunchalarni bolalar ongiga sodda va tushunarli yetkazishga alohida e’tibor berilgan

XX asr boshlarida yashab ijod etgan, ma’rifatparvar iste’dodli so‘z san’atkorlardan biri Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiydir. Ushbu maqolada Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiy va uning “Sad irshodi mullo Sidqiy Xondayliqiy” vа “Zarbulmasali Sidqiy” asarlari tahlili bilan bog‘liq izlanishlarimizni e’tiboringizga havola etamiz.  

Maqolada Turkiston jadidlarining yangi usul maktablarini ochish uchun qo’shgan hissasi, ularning barkamol avlod tarbiyasi masalalari yuzasidan qarashlari, Abdurauf Fitrat hamda Hoji Muinning jadid maktablarining afzalliklarini ochib bergan “Munozara” va “Eski maktab va yangi maktab” asarlari mazmuni, adiblarning asardan ko’zlagan maqsadi ochib berilgan. Mustaqillikdan so’ng jadidlar ruhini abadiylashtirish bo’yicha qilingan ishlar borasida qisqacha ma’lumotlar berilgan.

Ushbu maqolada XVI asr Buxoro xonligining shayboniylar sulolasi davrida nafaqat tarix balki ilm fan taraqqiyoti haqida qisqacha toʻxtalib oʻtiladi. Shayboniyxon  va uning avlodlari ham oʻzlari boshliq ilm sohasiga oʻz hissalarini qoʻshdilar. Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida Movarounnahrda fan va madaniyat rivoj topdi. Ma’rifatparvar xonlar saroyida toʻplangan olimlar shoir va yozuvchilar ilm fanining turli yoʻnalishlari boʻyicha ijod qiladilar va yozgan asarlari bilan jahon tarixi va madaniyati xazinasiga munosib hissa qoʻshdilar. XV asr oxiri va XVI asrlar davomida tarix ilmi bobida juda kata monumental asarlar yaratiladi.

O‘zbek manbashunosligining rivojiga munosib hissa qo‘shgan olim Sharif Yusupov ilmiy faoliyati davomida, Furqat, Kamiy, Muhyi kabi bir qator ma’rifatparvar shoirlar ijodini, Qo‘qonning so‘nggi xoni Xudoyorxon tarixini o‘rgandi. U ilmiy asarlarida o‘sha davrdagi tuzum mafkurasi tufayli buzilib talqin qilingan ko‘pgina haqiqatlar ochiqladi. Ushbu maqolada Sharif Yusupovning izlanishlari natijasida amalga oshirgan Furqat  hayoti va ijodi haqidagi ilmiy qarashlari va ularning bugungi kundagi manbashunoslik rivojidagi ahamiyati haqida ma’lumotlar berilgan.

Ushbu maqolada ma’rifatparvar adib Mahmudxo‘ja Behbudiy hayot va ijod yo‘lining xorijlik olimlar E.Allworth va A.Khalid tomonidan o‘rganilishi xususida so‘z yuritiladi. O‘zbek teatri sahnasida Behbudiyning “Padarkush” asari sahnalashtirilishi jarayoni borasidagi fikrlari tahlil qilinadi.